Welkom op Vlaardingenleest.nl, boekrecensie Tijd van woede - Pankaj Mishra






Tijd van woede - Pankaj Mishra





Niet religie, maar fundamentele sociale ongelijkheid grootste oorzaak woede.

Na de verovering van Polen (Fall Rot), Denemarken en Noorwegen (Fall Weiss) heeft Nazi Duitsland in 1940 het plan om ook Nederland en België te bezetten (Fall Gelb). Beide landen zijn voor de Nazi’s van strategisch belang in de verdediging tegen Engeland en Frankrijk. In het slagen van operatie Fall Gelb speelt de stad Rotterdam een cruciale rol. In de meidagen van 1940 is Rotterdam de frontlinie geworden in de strijd om Nederland. Gerard Groeneveld wijdt het boek Rotterdam Frontstad hier volledig aan.



Al tijdens de Verlichting, aan het eind van de achttiende eeuw, ontstond het ideaal van kosmopolitisch liberalisme: de universele, kapitalistische samenleving. Verlichtingsdenkers als Montesquieu, Adam Smith, Voltaire en Kant bepleitten het ideaal van ‘gelijke kansen voor iedereen’ en de visie op de mens als een individu dat – los van religie en traditie – zijn eigenbelang nastreeft en op rationele wijze zijn beslissingen neemt. Dit resulteerde in individualisering en globalisering, waarin mensen elkaars concurrenten zijn.

Voor veel mensen was dit ideaal met zijn gelijkheidsbelofte niet meer dan een holle, lege frase. "Dat zorgt voor een diep gevoel van ressentiment, een krachtige politieke emotie van afkeer van jezelf omdat je het niet redt, afkeer van anderen die het beter doen, die je passeren, die je voortdurend dwingen om de concurrentie aan te gaan. Het heeft te maken met jaloezie, vernedering, machteloosheid. Het is een situatie waarin je nooit innerlijke bevrediging kunt vinden omdat je zelfbeeld zo afhankelijk is van anderen." Aldus Mishra in een interview in dagblad Trouw van 25 februari 2017.

Mishra laat met historische parallellen uit de westerse en niet-westerse wereld zien dat de huidige tijd niet uniek is. De tegenstellingen in een dynamisch economisch stelsel openbaarden zich al in het negentiende-eeuwse Europa, door uitbarstingen van technologische innovatie en groei tegenover systematische uitbuiting en grootschalige verpaupering. Dat leidde tot een toenemende, schrijnende ongelijkheid, met een bevoorrechte minderheid die het bestuur over de grote volksmassa’s voert. Gewone mensen voelden zich daardoor in de kou gezet en geminacht. Ze voelden zich volledig overbodig in een samenleving waarin slechts een minderheid profiteerde van economische groei en waarin democratie een spel bleek te zijn waar door machthebbers mee werd gesjoemeld.

Het gevolg daarvan is een enorme toename van woede: wederzijdse haat, oftewel ressentiment. Het ressentiment neemt verschillende vormen aan: destructiedrift, terrorisme, nationalisme, rechts-extremisme. Maar ook de Brexit, de uitverkiezing van Trump en de etnische zuivering van de islamitische Rohingya in boeddhistisch Myanmar kunnen worden gekenschetst als uitingen van ressentiment. De schrijnende sociale ongelijkheid in de wereld is volgens Mishra een dieperliggende oorzaak van ressentiment dan religie. Nog meer dan de 'botsing der beschavingen'.

Door veel schrijvers, revolutionairen, anarchisten en nationalisten werden al in de negentiende eeuw bij het Verlichtingsideaal vraagtekens geplaatst. Mishra onderzoekt vooral ideeën van romanschrijvers en dichters, minder van historici en sociologen. Niet alleen uit het Westen, maar ook bijvoorbeeld uit Afrika en zijn moederland India. Daarnaast gebruikt hij kwantitatieve analyses die in statistieken zijn vastgelegd. Hij stelt nadrukkelijk dat zijn benadering subjectief is. “Het boek is geen intellectuele geschiedenis, […] maar verkent een bepaald klimaat van ideeën, een gevoelswereld, een cognitieve gesteldheid, vanaf de tijd van Rousseau tot onze eigen tijd van woede. Het is erop gericht enkele overal ter wereld weerkerende verschijnselen uit de doeken te doen, evenals de onderliggende bron.”

Tijd van woede schetst een niet geheel terecht apocalyptisch beeld. Statistieken op wereldniveau wijzen uit dat het geweld in de wereld in de afgelopen tijd behoorlijk is afgenomen. Er zijn minder moorden, meer mensen leven in een land met een democratisch systeem, er is meer voedsel voor (bijna) iedereen, steeds minder mensen leven in armoede en de levensverwachting overal ter wereld stijgt.[i] Desondanks levert Mishra een dappere poging om het verleden te begrijpen, om vat te krijgen op de gedachtewereld en geopolitieke verhoudingen van de tegenwoordige tijd.



Pankaj Mishra (1969) is een Brits-Indiase schrijver, journalist en essayist. Hij woont en werkt afwisselend in Londen en in een dorp in de Himalaya. Hij schreef diverse romans en studies, waarvan Op de ruïnes van het imperialisme deGroene Waterman Prijs kreeg, een prijs die jaarlijks door de Antwerpse boekhandel De Groene Waterman wordt toegekend aan een boek dat sterk getuigt van maatschappelijk engagement. Tijd van woede is verschenen bij Uitgeverij Atlas Contact in januari 2017. Het boek telt 336 pagina’s, inclusief een uitvoerige bronnenverantwoording en een register. Het kost € 27,99. ISBN: 9789045034010. Het is ook als e-book te koop, voor € 14,99. ISBN: 9789045034027. Vertaling: Nico Groen.





Waardering:



Boekbespreking door Wies Groeneveld

email mij

Gepubliceerd: 29-09-2017